Preanalitik hataların büyük bölümü yanlış tüp seçimi, hatalı alım sırası ve yetersiz karıştırmadan kaynaklanır. Bu rehber, laboratuvar ve poliklinik ekipleri için tüp renk kodlarını ve pratik kullanım kurallarını özetler.
Renk kodlarına göre tüp tipleri
- Sarı (jelli, serum separatör): Biyokimya, hormon, seroloji testleri. Pıhtılaşma için 30 dk beklenir.
- Mor (EDTA K2/K3): Hemogram, HbA1c, kan grubu. Antikoagülan hücre morfolojisini korur.
- Mavi (sodyum sitrat %3,2): PT, aPTT, INR. Tüp mutlaka çizgiye kadar dolmalıdır.
- Siyah (sitratlı sedimantasyon): ESR ölçümü için özel oran içerir.
- Kırmızı (katkısız): Bazı seroloji ve kan bankası çalışmaları.
Doğru tüp alım sırası (order of draw)
Katkı maddesi bulaşmasını (carry-over) önlemek için CLSI önerisi olan sıra izlenmelidir: kan kültürü → mavi sitratlı → sarı jelli/serum → yeşil heparinli → mor EDTA'lı → gri florürlü.
Karıştırma ve dolum kuralları
- EDTA ve sitratlı tüpler 8-10 kez nazikçe alt-üst edilmelidir; çalkalamak hemolize yol açar.
- Sitratlı tüplerde eksik dolum, INR sonucunu yanlış yükseltir.
- Jelli tüplerde santrifüj öncesi tam pıhtılaşma beklenmelidir.
İğne ucu ve holder seçimi
Yetişkin rutin alımlarda 21G (yeşil) iğne ucu standarttır. Holder'ın tek kullanımlık olması, iğne ucu geri tepmesi ve kontaminasyon riskini azaltır. Turnike süresi 1 dakikayı geçmemelidir; uzun turnike hemokonsantrasyona neden olur.
Marka seçimi ve maliyet dengesi
BD gibi premium markalar vakum stabilitesi ve lot tutarlılığı açısından referans kabul edilir. TTT, Xinle ve Vacuette gibi alternatifler ise rutin iş yükünde maliyet avantajı sağlar. Kritik testlerde (koagülasyon) marka değişimi öncesi paralel çalışma yapılması önerilir.
Sık Sorulan Sorular
Sarı jelli tüp ile kırmızı tüp arasındaki fark nedir?
Sarı jelli tüpte serum ile hücreleri ayıran jel bulunur; santrifüj sonrası serum stabil kalır. Kırmızı tüp katkısızdır ve serumun elle ayrılması gerekir.
EDTA'lı tüpte kan pıhtılaşırsa ne yapılmalı?
Numune reddedilmeli ve yeniden alınmalıdır. Pıhtılı numunede hemogram sonuçları, özellikle trombosit sayımı hatalı çıkar.
İlgili Yazılar
Bu konuyla bağlantılı diğer rehberler: